Ki TeetseeKi Teze 49

Woorden en vleugels

Eén woord op het schoolplein — en Ruben kijkt naar de grond en zegt de hele dag niets meer. *(red. Brücke)*

Net zoals er **ona'a** (oneerlijkheid) bestaat in de handel, ben je ook oneerlijk voor je vriendje of vriendinnetje als je hem of haar plaagt. „Je mag elkaar niet tekort doen", staat in de Tora. Hiermee wordt ona'a met woorden bedoeld. Plagen, pesten, treiteren gebeurt allemaal met woorden. Maar toch is dit tekort doen, onaardig en oneerlijk.

Misschien is het zelfs erger dan iemand anders met geld bedriegen. Want als je iemands geld hebt afgepakt, kan je het weer teruggeven. Maar een belediging kan je vaak niet meer goed maken. Als je van iemand steelt, is dat alleen maar het bezit van iemand anders. Maar als je iemand beledigt, dan raak je de persoon heel diep in zijn **nesjomme**.

Je moet niet alleen vriendelijk zijn voor je vriendjes en vriendinnetjes in de klas, maar je moet ook de dieren netjes behandelen:

Als een dier zwaar beladen is met een zware last en op straat valt, moet je het dier helpen opstaan. Je mag niet net doen alsof je het niet gezien hebt en doorlopen.

Als je het nest van een vogel tegenkomt en je wilt de eieren pakken, dan mag je dat doen, maar je moet eerst de moedervogel wegjagen voordat je de eieren wegneemt.

Ook bij de dieren moet je denken aan hun gevoelens. Als een os bijvoorbeeld het graan moet dorsen of malen, mag je het niet muilkorven. Je moet het dier laten eten wat hij wil van de dorsvloer of de molen.

Wanneer je je veld oogst, moet je iets voor de arme mensen achterlaten. Als iemand bij jou werkt in je boomgaard of in je wijngaard, mag hij van de vruchten eten. Je mag een werker niet gemeen behandelen: je moet hem betalen op de dag dat hij voor jou gewerkt heeft.

Rav Richoemi leerde heel veel bij zijn leraar Rava in het stadje Mechoza. Hij was veel van huis weg, omdat hij de hele tijd Tora zat te leren. Maar in Tisjri kwam hij altijd thuis, meestal vlak voor Jom Kippoer. Maar op een keer was hij te laat. Zijn vrouw keek naar hem uit en zei tegen zichzelf: „Nu komt hij; hij komt eraan!" Maar hij kwam maar niet. Zijn vrouw werd daar zo verdrietig van, dat er een traan over haar wang rolde. Rav Richoemi zat op het dak te leren. **Het dak stortte in, omdat hij zijn vrouw niet aardig behandelde.**

Weet je nog hoe een eed van woorden een ruil vast maakte? Zo sterk zijn woorden — ze kunnen houden. En ze kunnen raken.

… dat een weggevluchte slaaf **niet** aan zijn heer teruggegeven mag worden? Hij mag blijven wonen — en niemand mag hem uitlachen omdat hij slaaf was.

… dat **Amalek** toen juist de **zwaksten** aanviel, die helemaal achteraan liepen — en dat de Tora zegt: vergeet dat nooit?

… dat kleding van wol **én** linnen samen — **sja'atneez** — niet gedragen mag worden?

… dat de vogelnest-mitsva een van de weinige is waarbij de Tora zelf een beloning noemt — **een lang leven**?

**Dit zijn allemaal voorschriften, waaruit we zien dat je goed moet zijn voor zowel de mensen als voor de dieren.** Zie je wat ze verbindt? De ezel, de moedervogel, de os, de werker — en wie thuis zit te wachten: **overal gaat het om gevoelens die je niet ziet.** Niemand hoort het als een moedervogel verdrietig is. Niemand ziet het als een woord vanbinnen pijn doet. Maar G'd ziet het. Daarom maakt de Tora van medegevoel geen mooi idee, maar echte mitsvot — met regels die je kunt **doen**. Medegevoel in het klein: eerst laten wegvliegen, overeind helpen, geen muilkorf, dezelfde dag betalen. Grote woorden zijn daar niet voor nodig.

Geld kun je teruggeven — een woord niet. **Waarom eigenlijk niet?** Vraag het iemand — aan tafel of in de klas: wat kún je doen als een woord er al uit is?

Sjabbat Sjalom!

Sterk is wie goed blijft

In de Parsja wordt gesproken over oorlog. Wat is een beter leger: een groot leger van allemaal mensen, die nergens voor gaan en niet weten waarom ze vechten, of een klein leger soldaten, die weten wat hun doel in het leven is en die geloven in Hasjeem en in de Tora?

In het boek Sjoftiem vinden we hiervan een heel bekend voorbeeld. Hasjeem gaf Gideon de opdracht om oorlog te maken tegen de verdrukker. Midjan had het Joodse land bezet. Hasjeem zei toen tegen Gideon: „Je leger is Mij te groot. Want de Joden zullen dan denken dat ze Midjan met eigen kracht overwonnen hebben. Zeg daarom tegen je mannen: als je bang bent en vreest voor de oorlog, mag je terug naar huis." Toen vertrokken er 22.000 mannen. Er bleven 10.000 soldaten over.

Toen zei Hasjeem tegen Gideon: „Er zijn nog steeds veel te veel soldaten. Breng ze naar het water. Dan zal Ik ze daar voor jou testen." Gideon leidde het volk naar het water. Hasjeem gaf Gideon de volgende opdracht: „Verzamel alle mensen die plat op de grond liggen wanneer ze water drinken. Stuur de mensen, die knielen bij het drinken weg."

Er waren maar 300 mannen die zonder te knielen water hadden gedronken. Alle andere mannen hadden hun knieën gebogen. Hasjeem zei toen tegen Gideon: „Ik zal de overwinning brengen door deze 300 mannen. Dat zijn oprechte, eerlijke soldaten. Zij hebben nog nooit geknield voor een afgod, maar de mensen die geknield hebben bij het drinken waren eraan gewend om te knielen voor afgoden."

Je ziet dat de politiek van de Tora anders is dan het beleid van de meeste generaals. Dienstweigeraars worden tegenwoordig meestal gestraft. De Tora zegt echter dat alle ongemotiveerde soldaten de oorlog moeten verlaten.

Wanneer iemand in de oorlog gaat, schakelt hij over op hele andere waarden en normen dan wij gewend zijn. De oorlog is nu eenmaal een abnormale situatie. Daar gelden andere omgangsregels. De tegenstander mag je, of moet je, doodschieten. Daarom is het heel belangrijk dat de Tora aandacht besteedt aan hoe je een goed mens kunt blijven, ondanks de oorlog.

*(red. Brücke:)* En hoe blijf je dat? Met verbazend kleine dingen. In de Tora wordt ook gesproken over de hygiëne in het legerkamp: „Een schepje zul je bij je hebben, bij je wapentuig." Hasjeem trekt mee in het Joodse leger; een leger is als een klein heiligdom. Daarom moet er ook Tora worden geleerd in het **machanee**: in de tijd van Tenach, toen er 's nachts niet gevochten werd, gingen ze 's nachts Tora leren. Het gaat eerder om kwaliteit dan om kwantiteit. *(letzter Satz: sein eigener — er trägt die Deutung)*

Weet je nog hoe Avram een nieuwe naam kreeg, omdat hij een ander mens was geworden? Wie je bent, wordt niet op één dag beslist.

… dat Amalek juist de **achterhoede** aanviel — de vermoeiden en zwakken die achteraan liepen? Daarom zegt de Tora: **zachor** — herinner je.

… dat Hilleel het **wassen** een mitsva noemde? De mens is geschapen naar het beeld van G'd — daarom verdient ook het lichaam zorg en respect.

… dat in deze parasja ook het **teruggeven van verloren voorwerpen** staat — samen zijn het **74 mitsvot**, meer dan in welke andere parasja ook?

… dat in deze parasja ook **sja'atneez** staat — het verbod om wol en linnen in één kledingstuk te dragen — een chok, een wet zonder gegeven reden?

Gideons waterproef testte niets zichtbaars — geen spieren, geen kunnen. Zij testte een **gewoonte**: wie had zich nooit aan het knielen voor afgoden gewend? Dat is de kern van deze hele parasja. Of iemand in een noodsituatie goed blijft, wordt niet beslist ín die noodsituatie. Het wordt eerder beslist — in duizend kleinigheden: hoe je praat, of je afmaakt waar je aan begonnen bent, waarvoor je je avonden gebruikt. De 74 mitsvot van deze parasja lijken een allegaartje — vogelnest, hek op het dak, eerlijke gewichten, loon op dezelfde dag. Maar samen zijn ze een training: **je oefent het goede in het klein, zodat het in het groot standhoudt.**

Een generaal zegt: wie de bange mannen laat gaan, verzwakt het leger — de rest draagt de last alleen. De Tora laat ze tóch gaan. **Wat wint een leger als alleen blijft wie wil blijven — en wat verliest het?** Verzamel redenen voor allebei.

Sjabbat Sjalom!