44 · Devariem Dewarim

5770 44a Dewariem

HET JOODSE VOLK AAN HET BEGIN VAN HET BOEK DEVARIM

De Joden stonden op het punt om het Heilige Land binnen te trekken. Ze begrepen dat het nu nodig was om alle voorbereidingen te treffen. Ze moesten alle voorschriften van Israël kennen. In een paar weken – vlak voor het overlijden van Mosje – konden ze alle wetten herhalen die ze tot dan geleerd hadden. Bovendien geeft Mosje hier een musar - droosche (een redevoering waarin hij standjes geeft). Daarom waren alle Joden verzameld.

Hoewel niet iedereen wellicht alle Tora-aspecten. die Mosje tot nu toe had onderwezen. begreep. begreep iedereen wel wat Mosje nu te vertellen had. Iedereen had een duidelijke vermaning nodig. Het leven in Israël zou niet gemakkelijk zijn. Iedereen had Mosje’s richtlijnen nodig. zijn warme aanbevelingen voor de toekomst.

Voor elkaar verantwoordelijk zijn

Bovendien wilde Mosje met heel het Joodse volk afspreken dat ze zich niet zouden opdelen in verschillende fracties. Alle Joden zouden. nadat ze Israël waren binnengetrokken. voor elkaar verantwoordelijk zijn. Dit gevoel bestaat nog steeds. zowel in de Joodse- als in de niet-Joodse wereld.

Mosje had het niveau bereikt van een koning. die alle noden. behoeften. wensen en gebreken van zijn onderdanen als geen ander aanvoelt. Hiervoor is G’ddelijke inspiratie nodig maar hij kon zich inleven in iedere individuele onderdaan. Hij begreep waar hun kracht en hun zwakte lag. En iedereen ving de woorden op alsof ze speciaal voor hem waren uitgesproken. Alleen een man als Mosje. met een geweldige helikopterview. was in staat om iedereen het gevoel te geven dat hij aangesproken werd.

Zonden later wel behandeld

In eerste instantie worden de zonden van het Joodse volk niet aangegeven. Mosje behandelt ze met een hint. Maar later wordt er wel duidelijk melding gemaakt van wat het Joodse volk allemaal misdeed (zie 1:22 en 9:16 van Deuteronomium). Dit lijkt in tegenspraak maar het antwoord is simpel. De Joden begrepen de hint van Mosje maar al te goed. Ter plekke deden zij tesjoeva (kwamen zij tot inkeer). Hun zonden werden vergeven.

Daarom hoefden zij zich ook niet meer te schamen voor hun overtredingen; die konden toen openlijk besproken worden om tot een nieuw niveau van godsdienstigheid en religiositeit te komen. Wanneer men tesjoeva doet. worden zelfs opzettelijke zonden veranderd in goede daden. Dat is nog een reden waarom ze nu wel vermeld konden worden.

5770 44b Dewariem

Parasja van de Week – Middenbouw 44b

Devariem

Het Joodse volk en de Ammonieten

Beste kinderen.

We vertellen jullie een verhaal uit het vijfde boek van de Tora: Devariem. Het Joodse volk was onderweg naar het Land Israël en verbleef toen nog in de woestijn.

Hasjeem (G'd) zei tegen Mosje:

"Jullie trekken nu langs Ar. aan de grens van Moav. Daarna komen jullie in de buurt van de Ammonieten. Wees niet vijandig tegenover hen en begin geen oorlog met hen. want van het land van de Ammonieten geef Ik jullie niets. Dat land heb Ik aan de nakomelingen van Lot als erfdeel gegeven."
(Devariem/Deuteronomium 2:18 en verder)

Op zoek naar een aanleiding

Ongeveer driehonderd jaar later stuurde rechter Jiftach (zie Sjoftiem/Richteren 11:12 en verder) een boodschapper naar de koning van Ammon. Hij vroeg waarom deze het Joodse volk op zijn eigen grondgebied aanviel.

Geschiedenis verdraaien

Jiftach maakte duidelijk dat de koning van Ammon de geschiedenis verdraaide.

De koning beweerde dat de Israëlieten. toen zij uit Egypte waren vertrokken. het land van de Ammonieten hadden veroverd: het gebied tussen de rivieren Arnon. Jabbok en de Jordaan. Daarom eiste hij dat dit gebied onmiddellijk werd teruggegeven.

De werkelijke feiten

Jiftach antwoordde dat dit helemaal niet waar was.

Toen de Israëlieten Egypte verlieten. vroegen zij eerst aan de koning van Edom of zij door zijn land mochten trekken. Dat verzoek werd geweigerd.

Daarna vroegen zij hetzelfde aan de koning van Moav. maar ook hij gaf geen toestemming.

Vervolgens stuurden de Israëlieten gezanten naar koning Sichon van de Emorieten. die in Chesjbon regeerde. Zij vroegen of zij vreedzaam door zijn land mochten reizen om hun eigen land te bereiken.

Sichon valt aan

Koning Sichon vertrouwde de Israëlieten niet. Hij bracht een groot leger op de been en viel hen aan.

Met de hulp van Hasjeem behaalde Israël de overwinning. Daarna namen de Israëlieten het hele gebied van de Emorieten in bezit: van de rivier de Arnon tot de Jabbok en van de woestijn tot aan de Jordaan.

Later versloeg Jiftach ook de Ammonieten.

Van wie was dat land eigenlijk?

Wat was er werkelijk gebeurd?

Lang voordat de Israëlieten daar aankwamen. had koning Sichon dit hele gebied al op de Ammonieten veroverd.

Toen de Israëlieten Sichon versloegen. namen zij dus niet het land van de Ammonieten in. maar het gebied dat al eigendom van Sichon was geworden.

Toch bleef de koning van Ammon. driehonderd jaar later. beweren dat de Joden zijn land hadden afgepakt.

Een voorbeeld van antisemitisch denken

Sommige verklaarders zien de houding van de Ammonieten als een voorbeeld van een manier van denken die we helaas vaker in de geschiedenis tegenkomen.

Er wordt een klein of zelfs verzonnen verwijt tegen het Joodse volk gebruikt als aanleiding voor zware beschuldigingen. vervolgingen en zelfs pogroms of discriminerende wetten.

Ook tegenwoordig zijn er mensen die beweren dat veel problemen in de wereld zouden verdwijnen als de Staat Israël niet zou bestaan.

Gelukkig zijn er ook veel verstandige mensen die de feiten eerlijk bekijken en de werkelijkheid onder ogen durven zien. Daar mogen we Hasjeem dankbaar voor zijn.

Een belangrijke les

Ondanks alles zei Hasjeem tegen Mosje dat het Joodse volk de Ammonieten niet mocht aanvallen of slecht behandelen.

Ook als je iemand niet aardig vindt of als er spanningen zijn. mag je niet uit haat handelen. De Tora leert ons dat we rechtvaardig moeten blijven en ons niet door vijandigheid mogen laten leiden.

44c Parsja Dewariem voor kinderen 10-12

Overgang van afgoderij naar geloof in één G’d

Channa: Ik snap iets niet. Waarom was het voor de Joden vroeger zo moeilijk om te geloven in één G’d?

Eli: Omdat ze uit Egypte kwamen. Daar waren overal beelden. afgoden en dingen die je kon zien en aanraken. Eén G’d kun je niet zien. Dat is veel moeilijker om je voor te stellen.

Batshewa: Maar dat probleem bestaat toch nog steeds?

Channa: Hoe bedoel je?

Batshewa: Wij kijken ook vaak alleen naar wat we kunnen zien. Naar iemands kleding. gezicht. telefoon. geld of populariteit. Maar is dat werkelijk wie iemand is?

Eli: Nee. Als jij tegen mij zegt: „Je bent slim” of „Je bent gemeen geweest”. dan heb je het niet over mijn haar of mijn neus.

Channa: Precies! Je bedoelt míj. de persoon die achter mijn lichaam zit.

Batshewa: Maar die persoon kun je eigenlijk niet zien.

Eli: Bedoel je de nesjama. de ziel?

Batshewa: Ja. Een arts kan een lichaam onderzoeken. maar hij kan geen ziel aanwijzen en zeggen: „Kijk. daar zit hij!”

Channa: Toch weet ik dat ik meer ben dan alleen mijn lichaam. Ik heb gedachten. gevoelens. dromen en ideeën.

Eli: En ons lichaam bestaat uit ontzettend veel kleine onderdelen. Toch voel ik mezelf als één persoon.

Batshewa: Dat is bijzonder! Mijn handen doen iets anders dan mijn voeten. mijn hersenen denken en mijn hart klopt. Toch zeg ik steeds: ik.

Channa: Dus het lichaam bestaat uit heel veel verschillende onderdelen. maar mijn persoonlijkheid maakt er één geheel van.

Eli: Misschien is dat ook een manier om naar de wereld te kijken.

Batshewa: Hoezo?

Eli: Kijk eens naar de wereld. Er zijn mensen. dieren. planten. sterren. water en lucht. Alles is verschillend. Toch hangt alles met elkaar samen.

Channa: Zoals een enorme puzzel?

Eli: Ja! En dan komt de grote vraag: wie zorgt ervoor dat al die verschillende stukjes samen één wereld vormen?

Batshewa: De Talmoed vergelijkt dat met onze ziel. Zoals je de ziel niet ziet maar wel weet dat zij er is. zo kunnen we G’d niet zien. maar wel Zijn aanwezigheid herkennen in de eenheid en orde van de wereld.

Channa: Dus wetenschap en geloof hoeven geen vijanden te zijn?

Eli: Nee. Wetenschap zoekt steeds naar verbanden: waarom gebeurt dit. hoe hangt dat samen? Maar waarom denken we eigenlijk dat er verbanden bestaan?

Batshewa: Omdat we voelen dat de wereld niet zomaar een grote hoop losse stukjes is.

Channa: Dus afgoderij is gevaarlijk wanneer we alleen naar de buitenkant kijken?

Eli: Precies. Als we alleen het uiterlijk zien. vergeten we misschien de diepere eenheid.

Batshewa: En dan vergeten we ook dat achter ieder mens iets bijzonders schuilt: een nesjama.

Channa: Dus de echte uitdaging is: niet alleen kijken met je ogen. maar ook proberen te begrijpen wat er achter de buitenkant zit.

Discussievragen voor de klas:

Kun je iemand werkelijk kennen door alleen naar zijn uiterlijk te kijken?

Wat moet je nog meer weten om te begrijpen wie iemand werkelijk is?

Als je ziel en je persoonlijkheid niet kunt zien. hoe weet je dan dat ze bestaan?

Zijn er nog meer dingen die je niet kunt zien. maar waarvan je toch weet dat ze er zijn?

Ons lichaam bestaat uit heel veel verschillende onderdelen. maar toch voelen we onszelf als één persoon. Hoe kan dat volgens jullie?

Kunnen wetenschap en geloof elkaar helpen?

Parsja Wa’etchanan (Dewariem/Deuteronomium

In de 10 geboden lezen we: “Verlang niet naar de vrouw van je naaste en niet naar het huis van je naaste. zijn veld…en alles wat van je naaste is” (Dewariem/Deut. 5:18).

De Tora schrijft veel emoties voor. Hoe kan de Tora ons emoties opleggen of verbieden?

Rabbi Avraham ibn Ezra (1092-1167) beantwoordt deze vraag met een vergelijking.

Een slimme burger. die op een goede dag geconfronteerd wordt met een knappe prinses zal haar hand nooit durven vragen. Hij weet dat zij voor hem onbereikbaar is. Wat hij ook probeert. hij zal absoluut nooit met haar onder de choepa staan (trouwen).

Als we dit doortrekken naar meer dagelijkse situaties zullen we uiteindelijk tot het besef komen. dat we niet overal recht op hebben en nooit ook maar de helft van onze wensen in vervulling zien gaan.

Wanneer wij werkelijk doordrongen zijn van het besef. dat het G’d is die onze wereld leidt. zullen we ook moeten inzien. dat er grenzen in het leven zijn en niet alles op deze wereld voor ons bestemd is.

Als dit veld of dit huis niet voor mij `beschirt’ (bedoeld) is. heeft het weinig zin om toch te proberen het te pakken te krijgen. Vanuit dit perspectief zal de mens zich makkelijker in zijn lot schikken.

Vanuit een religieuze invalshoek kan een mens zelfs niet eens begeren wat niet van of voor hem is. Dit is makkelijk gezegd maar veel moeilijker te praktiseren. Ook al geloven we met grote zekerheid. dat G’d alles bestuurt. raken we toch in paniek wanneer iemand anders eenzelfde winkel als de onze aan de overkant van de straat begint.

Als we bevraagd worden waar onze `bitochen’ (geloofszekerheid) gebleven is. zullen we antwoorden. dat we zeker in G’d geloven maar als de ander onze `parnose’ (inkomsten) wegneemt. wij onze rekeningen aan het einde van de maand niet kunnen betalen.

Geloven mag geen theoretische bezigheid blijven. gelardeerd met mooie verhalen en ideeën. Geloof moet behoren bij onze `reality-testing’. Geloof moet een deel van onze persoonlijkheid worden. lichamelijk voelbaar zijn.

Door deze attitude worden we ons ook veel bewuster van wat we wel hebben. Voor alles wat wij uit G’ds hand krijgen. moeten we heel goed zorgen. Aartsvader Ja’akov deed veel moeite om wat kleine voorwerpen. die zijn eigendom waren. terug te krijgen. Waarom? Omdat hij het werkelijk zag als een opdracht van Boven om alles wat hem ten deel viel. te koesteren.

5770 44c Dewariem bovenbouw

Overgang van afgoderij naar monotheïsme

Het was een moeilijk gewenningsproces voor de Joden vanuit het zinnelijke Egypte naar het abstracte monotheïsme. Deze strijd heeft zich in alle generaties herhaald. Zo moest het monotheïstische Jodendom het in de tijd van de Makkabeeën opnemen tegen een heel pantheon aan afgoden en een Hellenistische cultuur. die de nadruk legde op prachtige architectuur. heldendichten en verafgoding van uiterlijk en schijn.

Ware ego

Ook nu worstelen wij nog met het probleem tussen schijn en werkelijkheid.

Wat is onze persoonlijke identiteit? Ik zit tegenover mijn `chawroese’. één van mijn lern-collega’s. Ik zie een lichaam. Hij ziet mijn lichaam. Ik spreek met hem over verheven gedachten. die blijken aan te slaan want hij kan met mij communiceren over de meest abstracte begrippen.

Wanneer ik hem beledig of ophemel. raak ik zijn ziel. Wanneer ik zijn gedrag bespreek. ga ik in op zijn essentie. niet zijn lichaam. Wanneer ik zeg “je bent een genie of een mislukking” dan is niet zijn protoplasma de aangesproken persoon. noch zijn haren of miljoenen cellen en miljarden moleculen en neuronen. zelfs niet zijn honderd miljoen hersencellen. Er zit een werkelijkheid achter dat lichaam tegenover mij. Het is de werkelijkheid achter de uiterlijke schijn. Ik zie alleen maar een grote verscheidenheid aan lichaamsonderdelen maar de persoon erachter. de ziel. de persoonlijkheid. de nesjama. kan ik niet zien.

Een bekende Russische chirurg zei eens dat hij duizenden mensen had opengesneden maar nog nooit een ziel had gezien. Dat was inderdaad juist. Met onze ogen van vlees en bloed kunnen wij geen hoge abstracties waarnemen. Dat kan alleen met onze nesjama. Die kan zijn gelijken aanvoelen.

Veelheid en eenheid

Ons lichaam bestaat uit triljarden onderdeeltjes. Toch ervaren wij onszelf als een eenheid. Ik zie het licht. ik snap een idee. ik wil. ik ga. Ik ervaar mijzelf als een eenheid. hoewel de logica mij dicteert te stellen dat het lichaam uit een oneindig aantal stukjes bestaat. Hoe is het mogelijk dat ik mijzelf ervaar als een eenheid? Wat verbindt al die verschillende onderdelen tot een zinvol leven? Zodra we sterven vallen al die deeltjes weer uit elkaar en verdwijnen ze in moeder aarde.

Ik ben mijn persoonlijkheid. Ik ervaar mijzelf als ondeelbaar. ondanks mijn eindeloos deelbare lichaam. Ik ervaar mijzelf als een eenheid. hoewel mijn lichaamsdelen totaal verschillend reageren.

Lichaam is veelheid. ziel is eenheid. Wat een geweldige ervaring om te zien dat ik niet mijn lichaam ben! Wat verheven om te zien dat ik me kan losmaken. kan abstraheren van al dat aardse. Ik kan de nesjama van de ander niet zien. Maar ik kan de nesjama van mijzelf wel voelen.

Nesjama betekent “adem”. Ademen betekent uitwisseling met de omgeving. Ik kan mijn zieleberoerselen delen met een andere ziel. Onze nesjama heeft iets G’ddelijks want het onttrekt zich volledig aan de aardse. fysieke realiteit. Het staat erboven hoewel het ermee verbonden is. Ik heb het lichaam nodig om mijn nesjama te laten spreken en handelen in deze wereld.

Achter de wereld

Maar tegelijkertijd voel ik intuïtief dat de nesjama veel hoger reikt. Het is veel meer dan alleen het vuren van neuronen in mijn hersenen. De nesjama geeft mij mijn lichaamsvoorstelling. Mijn nesjama geeft mij een beeld van de wereld. integreert alles om mij heen. maakt het tot één grote eenheid. die ik waarneem zodra ik mijn ogen open doe. Wat een wonder! De Talmoed stelt dat net zoals de ziel zich verbergt achter het lichaam. G’d zich verbergt achter de wereld. Hoe is het mogelijk dat het hele universum toch als een eenheid opereert? Hoe is het mogelijk dat alle verschillende deeltjes samenhangen? Er is geen fenomeen in de wereld. dat niet afhankelijk is van iets anders! Het universum is een zelfgenoegzaam systeem dat zichzelf doorlopend in stand houdt.

Maar wat stuurt dit alles aan? Wat is het doel van dit geheel? Achter die veelheid van materie zit een totale eenheid die zo abstract is dat het door de veelheid van de materie niet gevangen kan worden. Hij is er wel en vormt de middelpuntvliedende Kracht van het heelal. Daarzonder is geen zin en doel mogelijk. daarzonder is geen eenheid mogelijk. daarzonder is geen samenhang mogelijk. Er bestaat geen strijd tussen wetenschap en religie. Religie is de basis van de wetenschap. Spreuken stelt “het begin van de wijsheid is G’d zien”. Wat betekent dit?

G’d zien

Zolang wij er niet vanuit gaan dat er achter de materiele wereld een Eenheidscreërend Principe schuil gaat. is zoeken naar correlatie en samenhang zinloos of berust het op puur toeval. Wanneer wij ervan uitgaan dat alles uit één Punt voortkomt. is het zinnig om naar correlaties te zoeken en verbanden aan te brengen tussen de gebeurtenissen in de wereld. Ieder mens heeft een natuurlijk gevoel voor samenhang. Maar samenhang is alleen maar denkbaar wanneer fenomenen uiteindelijk uit één punt voortvloeien of in ieder geval door één punt samengebundeld worden. Op de universiteit doen we niet veel anders dan doorlopend zoeken naar verbanden. samenhang. correlaties en verhoudingen. Alles staat met alles in verband. Deze impliciete aanname vormt de basis van “het begin van wijsheid is G’d zien”.

Pas wanneer we dat achterliggende Unificerende Beginsel herkennen. is er sprake van werkelijke wetenschap. geen toevallige maar van tevoren ingebedde verbanden ontdekken. Dat is respect voor het G’ddelijke in de mens. dat ons allen verbindt en de basis voor ons religieuze gemeenschapsgevoel vormt. Dat is religie. Daarom is afgoderij van `alleen het uiterlijk’ zo verkeerd. Omdat wij de Eenheid uit het oog dreigen te verliezen. Dan dooft het licht...